Szlak architektoniczny Piotrkowskiej

Piotrkowska 280-286
Willa Gustawa Geyera, dawny „Dom Zabaw”, Biała Fabryka,
Dom Ludwika Geyera

Ludwik Geyer, jeden z pierwszych łódzkich przemysłowców działających na wielką skalę, osiedlił się na południowym krańcu osady Łódka, w rejonie gdzie ul. Piotrkowska przecina rzekę Jasień. Jego posiadłość rozciągała się aż do Placu Reymonta (dawny Górny Rynek), gdzie powstał dom mieszkalny rodziny. Działki fabrykanta tworzyły długi pas po wschodniej stronie ul. Piotrkowskiej, obejmując tereny po obu stronach stawu na Jasieniu. Największą inwestycją na tym terenie było wzniesienie w latach 1835-1837 tzw. Białej Fabryki, największego i najnowocześniejszego przedsiębiorstwa ówczesnej Łodzi.

W latach 1828–1833 Ludwik Geyer wybudował przy ul. Piotrkowskiej 286 niewielki, drewniany dom z trzema izbami, zapleczem farbiarskim i drukarnią perkali. Obiekt podporządkowany był klasycznym, znormalizowanym wzorcom architektonicznym. W 1833 r. powstał większy, murowany budynek na planie prostokąta, z czterospadowym dachem krytym gontem i sześcioma oknami od strony ulicy. Siedmioosiowa fasada frontowa posiadała ryzalit z dekoracyjnym wejściem zwieńczonym trójkątnym szczytem. Kolumny przy wejściu dodano podczas powojennej renowacji. Pierwotnie nad drzwiami znajdował się żelazny balkon. W latach 1835–1837 Ludwik Geyer wybudował przy ul. Piotrkowskiej 282 trzypiętrową przędzalnię, zwaną Białą Fabryką, wzniesioną na działce wykupionej po Wilhelmie Potempie. Fabryka jest budynkiem trzykondygnacyjnym z 26-osiową fasadą od strony ul. Piotrkowskiej urozmaiconą trzema pseudoryzalitami zwieńczonymi trójkątnymi frontonami. Elewacja otynkowana na biało, utrzymana jest w klasycznym stylu. Nowoczesną fabrykę wyposażono w pierwszą w Łodzi maszynę parową, co wiązało się z powstaniem pierwszego w mieście fabrycznego komina. W 1847 r. dobudowano skrzydło południowe z dużym, ośmioosiowym ryzalitem i charakterystycznymi półkolistymi oknami w stylu arkadowym, nawiązującym do włoskiego quattrocenta. W latach 1886–1887 obiekt powiększono o skrzydło wschodnie. Nowa część otrzymała uproszczone formy renesansowe, podkreślone surową cegłą. W latach 40. XIX w. Ludwik Geyer wybudował przy ul. Piotrkowskiej 280 jednopiętrowy, murowany budynek fabryczny na planie prostokąta z tylnym aneksem mieszczącym schody. Na parterze znajdowała się izba z czterema oknami i wejściem, a na piętrze – dwie izby i piec. W tym czasie mieściły się tam blacharnia, tokarnia, ślusarnia oraz warsztaty stolarskie. W niedziele i święta organizowano w budynku zabawy i przedstawienia wędrownych teatrów, co przyniosło mu nazwę „Dom Zabaw” – Industria. Po usamodzielnieniu się Gustawa Geyera, syna Ludwika, obiekt przekształcono w dom mieszkalny o charakterze willi z ogrodem. Ryzalit elewacji frontowej uzyskał zwieńczenie w postaci pseudoblankowania. Od strony południowej, dodano portyk wsparty na czterech kolumnach toskańskich. W 1911 r. obiekt rozbudowano o część północno-wschodnią z klatką schodową.